از سال ۱۳۹۴ با پیشنهاد "مرکز ملی ذخایر زیستی و ژنتیکی" و تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی، روز پانزدهم فروردین ماه به عنوان "روز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی" شناخته می­‌شود و در این روز، تأسیس این مرکز و جمع‌آوری و شناسایی تنوع ژنتیکی موجود در کشور را گرامی می‌داریم.

امروزه، با پیشرفت علم و آموزش عمومی در جهان و همچنین در کشور، اهمیت ژن در زندگی انسان­‌ها مشهودتر شده است. مردم با موضوع وراث در بیماری‌ها نسبتا آشنا هستند و صفات ظاهری خود را به اجداد و والدین خود نسبت می­‌دهند و این شباهت را ناشی از ژن مشترک می­‌دانند. اما این روال در طول تاریخ همیشه این‌گونه نبود. بیش از دو قرن پیش، مفهمومی به نام ژنتیک در دنیا وجود نداشت و بیماری‌­های ارثی و ناهنجاری‌­های ژنتیکی، با عناوینی مانند نفرین و جن زدگی شناخته می­‌شدند. گرچه مردم از میراث و شباهت ها صحبت می­‌کردند ولی کسی با مفهموم ژن آشنا نبود. پایه گذاری این علم به سه سال پس از مرگ گرگور مندل، راهب و عالم اتریشی، برمی­‌گردد. در سال ۱۸۸۶، مقاله­‌ی این راهب در زمینه‌­ی نحوه­‌ی به ارث رسیدن صفات در گیاه لوبیا به چاپ رسید. اکتشاف اسید هسته توسط میشر و آزمایشات گریفیت برای تهیه واکسن ذات الریه، مقدماتی را برای ارتباط وراثت و ژن ها فراهم نمودند. نیمه­‌ی دوم قرن ۲۰ را با عنوان دوره­­‌ی DNA و ژنوم می‌­شناسیم. این دوره، با کشف ساختار مارپیچ دوگانه­‌ی DNA توسط فرانسیس، کریک و رزالیند در کتب علمی و تاریخی برجسته شده است.

شروع پروژه ژنوم انسان در ابتدای قرن بیست و یکم، نمادی از اهمیت علم ژنتیک و همچنین پیشرفت‌­های حاصله در دو قرن سال گذشته شد.

پس از آن دانشمندان دیگر پازل بین ژن‌­ها و بروز صفات را قطعه قطعه تکمیل نمودند. جوانه زدن شاخه‌های جدید در علم ژنتیک و درخشان شدن اهمیت آن در تمامی حوزه­‌های علوم زیستی و حتی غیر زیستی، پای خود را حتی به پروژه­‌های ملی و زیستی باز نمود. شروع پروژه ژنوم انسان در ابتدای قرن بیست و یکم، نمادی از اهمیت علم ژنتیک و همچنین پیشرفت‌­های حاصله در دو قرن سال گذشته شد. آیا علم ژنتیک به پایان رسیده و ما اکنون همه چیز را در این باره می­دانیم؟ مسلما خیر! دانش کنونی ما در برابر ندانسته­‌ها همانند نوک سوزنی در برابر تیرآهن فولادیست، اما آنچه که کاملا برایمان معین گشته، وابسته بودن زندگی بشر به علم ژنتیک می­باشد. یک مرد روسی اگر به علم ژنتیک در گیاهان اهمیت نمی­داد، شاید در زندان های شوروی سابق از گرسنگی نمی­‌مرد؛ اما مطمئناً بخش بزرگی از جمعیت جهان در اثر گرسنگی تلف می‌­شدند. نیکولای ایوانوویچ واویلوف، گیاه شناس، متخصص کشاورزی و ژنتیک، تمام عمر حرف‌ه­ای خود را به سفر در سراسر دنیا پرداخت و دانه­‌ی انواع گونه‌­های مختلف گیاهان زراعی با تمامی سویه‌­های آن‌­ها را پیدا کرد تا بتواند بهترین سویه را برای تأمین بیشترین غذای ممکن پیدا نماید. همه‌­ی محصولات کشاورزی که ما می­‌خوریم، از دانه­‌هاییست که او پیدا و گزینش کرده است. امروزه، نتیجه­‌ی کار او به ایجاد انبارهای زیرزمینه حفظ دانه­‌ها در سراسر جهان منجر شده است. تنگ نظری­‌ها و داستان­ سازی‌ها نزد استالین، او را سمک عیار حاکمیت کمونیستی شوروی سابق نمود و تا لحظه مرگ، گرسنه در سلولی زندانی شد. فعالیت او باعث شد که میلیاردها نفر، بسیاری از قحطی­‌های محتمل را نبینند. همچنین بار دیگر اهمیت شناخت ذخایر ژنی و زیستی و طبقه بندی آن­‌ها را آشکار نمود.

ایران در دل خاورمیانه، سه راهی بین اروپا، آسیا و آفریقا می‌­باشد و در بین ده کشور با بیشترین تنوع ژنتیکی قرار دارد. این تنوع سرمایه‌­ای فراتر از معادن و نیروی انسانی است و آن چیزی­ است که تعادل زندگی و طبیعت را در این کشور پهناور حفظ می­‌نماید.

این اهمیت، از اولویت­‌های مسیر انقلاب نیز خارج نبوده است. در سال ۱۳۸۶، طی نامه‌­ای از طرف مقام معظم رهبری دستوری به وزارت جهاد کشاورزی ابلاغ شد. طی این دستور این وزارت موظف گردید تا مرکزی را برای شناسایی، جمع‌آوری، حفظ و تکثیر گونه‌­های ژنتیکی موجود در کشور، ایجاد نماید. ایران در دل خاورمیانه، سه راهی بین اروپا، آسیا و آفریقا می‌­باشد و در بین ده کشور با بیشترین تنوع ژنتیکی قرار دارد. این تنوع سرمایه‌­ای فراتر از معادن و نیروی انسانی است و آن چیزی­ است که تعادل زندگی و طبیعت را در این کشور پهناور حفظ می­‌نماید. همچنین با افزایش جمعیت و اسکان مردم در مناطق مختلف، توسعه فعالیت­‌های اقتصادی و استخراج منابع و همچنین قرار داشتن در معرض خطرِ جنگ بیولوژیکی، ما را بیش از پیش وادار می‌­کند که این منابع را شناسایی و شناسنامه دار نماییم. امروز، این مرکز دارای انواع آزمایشگاه‌­های میکروب، کشت سلولی نامیراسازی،  آزمایشگاه مولکولی و قرنطینه، بخش مخازن مختلف می‌­شود. به گزارش پایگاه ACECR وزارت جهاد کشاورزی، این مرکز ۵۰ هزار نمونه زیستی را نگهداری می­‌کند و چهار بانک انسانی و جانوری، مولکولی، میکروارگانیسم و گیاهی دارد. بانک میکروارگانیسم­‌های این مرکز ۴۴۳۶ سویه را در خود نگهداری می‌­کند که بعضا اختصاصی ایران هستند و نام‌­هیا ایرانی دارند.

از جمله بزرگترین دستاوردهای مرکز ملی ذخایر زیستی و ژنتیکی ایران تا به حال می­‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

_ راه اندازی چهار بانک سلول‌های انسانی و جانوری، مولکولی، میکروارگانیسم‌ها و گیاهی

_ طراحی و راه اندازی شبکه ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران به آدرس www.ibrn.ir 

_ عضویت در فدراسیون جهانی کلکسیون های قابل کشت  (WFCC)

_  برگزاری اولین کنگره ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی

_ عضویت ایران در کمیته بین المللی طبقه  بندی پروکاریوت‌ها

_ تبدیل گواهینامه استاندارد ایزو   ISO ۹۰۰۱-۲۰۰۸  به   ISO ۹۰۰۱-۲۰۱۵

_ عقد پنج تفاهم نامه علمی و بین المللی با دانشگاه والنسیا و کلکسیون مخمرهای صنعتی دانشگاه پروجیای ایتالیا و دانشگاه اراسموس روتردام هلند،  مرکز تحقیقات ژن دانشگاه سوکوبا ژاپن و مرکز گیاه شناسی دانشگاه کاگلیاریای ایتالیا و ۷۹ تفاهم نامه با مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی کشور

_  رایزنی و بازگرداندن حدود ۷۲۰۰ نمونه بذر ایرانی موجود در بانک‌های خارجی که طی سال‌های قبل و بعد از انقلاب از کشور خارج شده‌اند (کشورهای استرالیا، آلمان، سوئد، تایلند، تایوان، چین، کلمبیا، فیلیپین). لازم به ذکر است که بخشی از این نمونه های ارزشمند، دیگر درکشور وجود ندارند و فقط در این مرکز موجود است. 

راه انداری اولین بانک اسانس و عصاره ایران

_ راه اندازی کامل‌ترین بانک گیاه آرتمیزیای کشور (گیاه تولید کننده ماده دارویی آرتمیزین جهت درمان مالاریا و برخی سرطانها)

_  شناسایی و ثبت ۶۷ تاکسون جدید به عنوان میکروارگانیسم بومی ایران

_  ثبت نخستین تعیین توالی کامل ژنوم باکتریهای بومی ایران در NCBI 

_  راه اندازی روشهای مهم شناسایی میکروارگانیسم‌ها با نام تعیین سیتوزین 

_گوانین ژنوم ، آنالیز لیپیدهای قطبی غشایی ، تعیین ترکیب بازی دزوکسی ریبونوکلئیک اسید (DNA) یا درصد مولی سیتوزین

_ گوانین ژنوم (G+C) در پروکاریوتها

_  کشت بلندمدت سلول‌های ماهی با روش آنزیمی و با بقا طولانی مدت در شرایط کشت برای نخستین بار در کشور

_ رونمایی از کلکسیون باکتری های اسید لاکتیک و پروبیوتیک در خاور میانه در دومین همایش ملی پروبیتیک و غذاهای فراسودمند

_  ثبت و نگهداری میکروارگانیسم های ارائه شده از کشورهای اسپانیا، هند، الجزایر،و چین

_  ایجاد اولین بانک سلولی اجداد اسب های دنیا (اسب کاسپین)

_ راه اندازی اولین کلکسیون رده های سلولی شتر دو کوهانه

_  ثبت یک گونه جدید آرکی به نام زنده یاد فریدون ملک زاده با نام علمی Halipenitus malekzadehii

_ رکورددارنگهداری آرکی در آسیا

_ کشف یک باکتری رشته‌ای کمیاب با توانمندی‌های بیوتکنولوژیک

_  راه اندازی بانک "گیاهان درون شیشه ای" در کشور

_ راه اندازی کلکسیون کپک و مخمر

_ ایجاد مجموعه سلولی بز مرخز

_ انتشار کاتالوگ میکروارگانیسم های مرکز در پایگاه جهانی GCM

_ کشف یک خانواده جدید میکروارگانیسم برای اولین بار در ایران

_ راه اندازی سیستم آنالیز کمی و فیلوژنتیکی داده های متاژنوم جوامع میکربی (QIIME)

_ نگهداری و استفاده بهینه از منابع و ذخایر ژنتیکی گیاهی با ایجاد بانک حفاظت فراسردی

_ تکثیر گیاه در حال انقراض سوسن چلچراغ

_ کسب رتبه دوم پژوهش‌های بنیادی در بیست و نهمین  جشنواره بین‌المللی خوارزمی

_ بررسی ظرفیت میکروبیوم های دریای خزر با استفاده از روش متاژنومیک

_ شناسایی پتانسیل ژنتیکی منحصر  بفرد تولید سوخت ها و حلالهای زیستی تحت شرایط هوازی از باکتری نمک دوست بومی ایران

_ تولید رده سلولی مارمولک بومی ایران با کاربرد تحقیقات زیست پزشکی

_ شناسایی و ثبت اولین خانواده جدید باکتریایی کشور

_ ثبت هرباریوم مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران در نمایه بین المللی هرباریوم های جهان  (Index Herbariorum)

_ نام‌گذاری یک گونه جدید قارچ بومی به نام باستانی مازندران (طبرستان)

_ عضویت مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران در کنسرسیوم آسیایی حفاظت و کاربرد پایدار ذخایر میکروبی

_ شناسایی و ثبت بارکد DNA آبزیان استراتژیک کشور

_ موفقیت محققان مرکز ملی ذخایر ژنتیکی  و زیستی ایران در توسعه فرایند تولید بذر خیار هیبرید

_ معرفی گونه جدید بومی مخمری Graphiola fimbriata  از اولین عضو خانواده Graphiolaceae

_ تولید دو رده از سلول¬های گرانولوزا نامیرا شده با منشا طبیعی و سلول های گرانولوزا  با منشا سندروم پلی‌کیستیک

_ ترجمه و گردآوری کتاب مبانی شناسایی پلی فازیک گونه های میکربی

_ تولید کیتهای تخصصی و آزمایشگاهی

_ راه اندازی دوره ها و کارگاه های تخصصی حوزه زیست فناوری

_ راه اندازی روش‌ها و تکنیک‌های شاخص در زمینه شناسایی، تعیین هویت، نگهداری

_ ارائه نمونه‌های زیستی (رده های سلولی، میکروارگانیسم ، بذر ، اسانس و عصاره)

گردآوری کننده: شایان ثابتی